سفاهت و غلظت قلب و كثير شمردن طاعات و نسيان فضل و كرم پروردگار را . و حاصل نمىشود از ديدن ذكر خود مگر بعد و دورى پروردگار ، و جلب نخواهى كرد به ديدن ذكر خودت - در گذشتن ايّام بسيار - مگر وحشت را . بعد ، حضرت امام ( ص ) مىفرمايد : ذكرى كه در اين باب بيان فرموده دو ذكر است ؛ اوّل : ذكر خالص است به موافقت قلب كه در اوّل باب ، ذكر شد و ثانى : ذكر صادق است ، بنفى كردن ذكر ما سوى اللّه تعالى . و تفرقهء اين دو ذكر آنست كه ذكر صادق ، ذكر روح است و در رفع جميع حجب نفسانى و عقلى و قلبى ظاهر مىشود ، لهذا در اين حال ، كثرات و رسوم عوالم كثرت از نظر شهود عارف ، بالمرّة مرتفع مىشود و به نور معرفت توحيد صفات ، فايض مىشود كه حضرت سيّد الشّهداء عليه السّلام مىفرمايد : « انت الّذى اشرقت الانوار فى قلوب احبّائك و اوليائك حتّى عرفوك و وحّدوك » « 80 » . و ذكر ، اوّل در مراتب حجب نورانيّهء قلبيّه ظاهر مىشود و رسوم عوالم كثرت هنوز باقى است ، لهذا رسوم عوالم ، مانع از نفى غير حقّ است . پس نفى ما سوى اللّه كه مورث فناى عوالم كثرت است و يك جزء كلمهء طيّبه است ، حاصل نمىشود مگر به تجلّى روحانى در قلب انسان . و پس از ظهور اين تجلّى ، ظاهر مىشود بقاى باللّه و اثبات حقّ تعالى كه جزء ثانى كلمهء طيّبه است و انسان در اين حال ذاكر حقيقى مىشود بذكر صادق كامل الهى ، بدون مزاحمت اغيار و ما سوى ؛ و اين ذكر ، خاصّ صدّيقان و مجذوبين است ؛ زيرا كه سير صدّيقين و مجذوبين ، از وحدت به كثرت

--> ( 80 ) - اى خداى من ! اين توئى كه در دل دوستان و محبّان خويش آن‌گونه اشراق انوار كرده‌اى تا در پرتو آن اشراقات ترا شناخته و به يكتائيت ستوده‌اند .